The Open Book

Heel Nederland Leest Onder de Paramariboom: het zijn zes woorden op rij die zonder context helemaal niets betekenen. Wat is “heel Nederland”? Wat lezen ze? Wat is een Paramariboom? En waarom moeten we allemaal onder een boom lezen? Hier is alvast wat context: elk jaar geeft de stichting Collectieve Propaganda van het Nederlandse Boek (CPNB) een boek uit dat iedereen gratis op kan halen bij de bibliotheek, en dit jaar is dat Johan Fretz’ roman Onder de Paramariboom. De bedoeling is dat we het allemaal lezen en daarna gaan bespreken – in mijn geval deed ik dat met mezelf. Wil je weten hoe deze leeskring met mijzelf ging? Lees dan door!

Gespreksleider Elke: Voordat we het gesprek over het boek beginnen, wil ik graag eerst een korte samenvatting geven van het boek. Onder de Paramariboom gaat over Johan Fretz (de hoofdpersoon heeft dezelfde naam als de schrijver van het boek), een jongeman van gemengde afkomst. Zijn vader is van Duitse komaf, en zijn moeder komt uit Suriname. Johan heeft zelf altijd volgehouden dat hij “gewoon” Nederlands is, maar hij leert pas wanneer hij op bezoek is in Suriname dat hij eigenlijk altijd een stuk van zichzelf heeft onderdrukt. Wat vonden jullie van dit boek?

Leesfanatica Elke: Ik vind het vooral geweldig dat we deze actie hebben, zodat iedereen gratis een boek kan lezen. En daarna kunnen we het allemaal bespreken.

Letterkundige Elke: Absoluut. Je zou het dan bijvoorbeeld kunnen hebben over de vele thema’s van het boek, bijvoorbeeld racisme, afkomst, identiteit, kolonialisme, kleuren, verbinding, of zelfacceptatie. Of je kunt de titel bespreken. En je kunt het hebben over waarom dit een roman wordt genoemd, terwijl het waarschijnlijk grotendeels gebaseerd is op de ervaringen van de schrijver, Johan Fretz. Waarom zal hij dit spelletje met ons spelen?

Inclusieve Elke: Ik denk dat het dan makkelijker is om deze grote onderwerpen aan te snijden. En zie je ook dat de verschillende onderwerpen veel met elkaar te maken hebben? Zo gaat het over hoe Johan het Surinaamse gedeelte van zichzelf altijd een soort van uit heeft gezet, omdat hij bang was om gediscrimineerd te worden. En dat is toch gebeurd, omdat hij een andere huidskleur heeft dan de Witte Nederlanders. Ik denk dat veel Witte mensen, inclusief mijzelf, niet doorhebben hoe moeilijk het kan zijn om er niet hetzelfde uit te zien als anderen.

Blogger Elke: En daarom is het zo mooi dat dit boek gekozen is door het CPNB. Mijn blogs gaan altijd over hoe een bepaald boek mij iets geleerd heeft, over mezelf, of over de wereld, of de geschiedenis, of wat dan ook. Dankzij dit boek heb ik kennisgemaakt met iemand van Surinaamse afkomst.

Inclusieve Elke: Nou, dat mocht ook tijd worden. Jij bent net zoals die mensen in het boek, de pedante, vaak hoogopgeleide mensen die praten over hoe belangrijk inclusiviteit is terwijl ze eigenlijk allemaal Wit zijn en in een Witte Bubbel leven.

Gespreksleider Elke: Dank je wel. Voordat we elkaar gaan beledigen hier: iedereen mag zichzelf zijn in deze groep. We representeren allemaal een onderdeel van Elke, en de ene is niet beter dan de andere.

Vrouw Elke: Fijn. We zijn namelijk allemaal gelijk. Ik merkte trouwens dat in het boek behoorlijk veel goed beschreven vrouwen staan, zoals Johans moeder Virginia. Ze heeft veel meegemaakt sinds haar komst naar Nederland toen ze negentien was. Zij heeft enorm haar stempel gedrukt op Johan, en pas wanneer ze samen in Suriname zijn, begrijpen ze elkaar echt.

Feminist Elke: Ja, het conflict van die moeder is mooi beschreven. Maar Jaantje? Ze is Wit, mooi, heeft lang blond haar, en natuurlijk wordt Johan vreselijk verliefd op haar. Op haar uiterlijk, dus. En dan ook nog het zogenaamd traditionele schoonheidsideaal van vrouwen. Urgh. Heb het dan ook eens over vrouwen met kort haar.

Gespreksleider Elke: Of we kunnen het zien als verbinding; twee personages, beiden niet in hun geboorteland, beiden halfbloed, vinden elkaar. Probeer nou niet weer door te drukken dat vrouwen met kort haar ook mooi kunnen zijn. Doe dat maar weer in een ander blog.

Blogger Elke: Don’t mind if I do. Ik ga direct in al mijn boeken en blogs kijken of ik dat onderwerp nog eens ergens kan noemen.

Inclusieve Elke: Even terug naar dat halfbloed dat je zonet kort noemde. Dat stond vroeger voor half mens, omdat zogenaamd alleen het “witte bloed” telde. Dus dat het Nederlandse bloed in Johan wel mee zou tellen, maar zijn Surinaamse bloed niet. Dat moeten we echt niet meer gebruiken. In het boek wordt voorgesteld dat het dubbelbloed zou moeten zijn. Dat vind ik heel mooi.

Letterkundige Elke: Ja, ik vond dat echt ontroerend. En dat dubbele komt terug bij Johan en zijn moeder, die pas later naar Suriname komt. Hij gaat op onderzoek uit en leert veel, maar pas wanneer ze samen zijn begrijpen ze zichzelf en elkaar echt.

Muziekfan Elke: Ja, en het moment waarop dat gebeurt vind ik zo mooi. Wanneer ze bij Virginia’s zus zijn, gaan ze zingen. Eerst zingen ze het lied The Sound of Silence, omdat Virginia de boodschap ervan heel mooi vindt, maar daarna gaan ze over op Mississippi Goddam van Nina Simone. Het is geen toeval dat ze beginnen met een nummer van twee Witte mannen maar dat afbreken voor een protestlied van een Zwarte zangeres.

Letterkundige Elke: En het is ook zo mooi om te zien dat er door het hele boek heen referenties staan naar zowel Witte als Zwarte mensen. Ik kende er wel een aantal, maar het was leuk om al die andere referenties op te zoeken. Het laat ook zien dat Johan echt bij twee groepen hoort, Zwart en Wit.

Gespreksleider Elke: Ja, dat klopt. En Johan accepteert dat steeds meer van zichzelf. Over acceptatie gesproken, zullen we het even over de omslag hebben? We zien twee mensen voor de kaart van Suriname, wat kan staan voor Johan en zijn moeder.

Nieuwsbewuste Elke: Eindelijk wordt die omslag genoemd. Er is veel ophef om ontstaan, omdat de kaart van Suriname op de omslag gebaseerd is op de landsgrenzen die de Verenigde Naties aangeven, maar die omstreden zijn.

Politiek betrokken Elke: En dat ook nog terwijl Suriname dit jaar, deze maand zelfs, vijftig jaar onafhankelijkheid van Nederland viert. Op 25 november om precies te zijn. Het is daarom extra mooi dat het CPNB Onder de Paramariboom heeft gekozen voor deze editie van Heel Nederland Leest. Het laat zien dat Suriname zelfstandig is en trots op hun land. Tegelijkertijd wordt in het boek duidelijk dat politiek een gevoelig onderwerp is in Suriname. Wanneer Johan in Suriname is, staan de verkiezingen voor de deur. Echter, niemand wil het erover hebben.

Gespreksleider Elke: Nee, dat klopt, dat viel echt op. Zeker omdat Bouterse vaak genoemd wordt, die in 2015, wanneer het verhaal zich afspeelt, ook nog won.

Nieuwsbewuste Elke: Hij is onlangs overleden, dik een jaar nadat hij veroordeeld was vanwege zijn rol bij de Decembermoorden. Het nieuws stond er vol van, weet ik nog. Onder de Paramariboom kwam echter al in 2018 uit, dus die ontwikkelingen staan er natuurlijk niet in.

Letterkundige Elke: Klopt. Het laat wel zien dat er, ondanks dat dit een soort van feel-good roman is, onder het oppervlak wel een en ander nog broeit, zowel in Johan als in het land Suriname. Maar hoe verder het verhaal vordert, hoe meer Johans interne conflict opgelost wordt.

Gespreksleider Elke: Dus is het overkoepelende thema dan verbinding?

Letterkundige Elke: Absoluut, vooral in de thema’s die je in Onder de Paramariboom kunt vinden.

Muziekfan Elke: Nee joh, het gaat over de verbinding die je kunt vinden in de Zwarte en Witte muziek die genoemd wordt, en de vele referenties naar boeken, films en schrijvers.

Feminist Elke: Ja, die zijn wel echt leuk. Maar het is jammer dat de hoofdpersoon een man is.

Nieuwsbewuste Elke: Je zei het zelf: er worden meerdere vrouwen goed beschreven, dus begin er nu niet weer over.

Vrouw Elke: Dat was ik. Haal ons nou niet door de war.

Feminist Elke: Kijk dan toch wat hier gebeurt! 

Nieuwsbewuste Elke: Sorry. Maar ik wilde het nog even over die omslag hebben – waar, beide Elkes, ook een vrouw op staat. 

Politiek betrokken Elke: Omslag Schmomslag. De ontwerper heeft gezegd dat het niet met opzet was en bood zijn excuses aan. Klaar. Maar de politieke situatie moet veel meer focus krijgen.

Inclusieve Elke: Pfft, in het boek praat niemand erover, dus hoeven wij dat ook niet. Nee, het gaat erover dat iedereen zichzelf mag zijn in dit boek. We hebben de titel niet eens benoemd, maar die gaat over het beeld van Suriname dat Johan vroeger had. Nee hoor, het belangrijkste in het boek is inclusiviteit.

Nieuwsbewuste Elke: Nee! Dat Suriname straks vijftig jaar onafhankelijk is!

Politiek betrokken Elke: Nee! De verkiezingen!

Feminist en Vrouw Elke: Nee! De vrouwen in het boek!

Muziekfan Elke: Nee! De muziek!

Letterkundige Elke: Nee, echt niet! Lees het boek gewoon goed!

Gespreksleider Elke: Nou, lekker dan. Zodra we het over verbinding hebben, krijgen jullie ruzie. Ik bedoelde dus dat alles samenkomt in alle verschillende onderwerpen van het boek.

Alle Elkes: Oh ja. Al onze afzonderlijke karaktereigenschappen zorgen samen voor een complete analyse.

Gespreksleider Elke: Op dezelfde manier als hoe Johan uiteindelijk alle delen van zichzelf leert te accepteren zodra hij begrijpt waar hij vandaan komt. Zijn eigen context, dus. Als dat geen verbinding is, dan weet ik het ook niet meer.

Leesfanatica Elke: En dan kunnen we op nog een andere manier verbinding zoeken, namelijk doordat heel Nederland dit boek gaat lezen en bespreken. Zo komen we allemaal nader tot elkaar.

Gespreksleider Elke: Laten we hopen dat dat gaat gebeuren. Dank jullie wel allemaal. Wie heeft notities gemaakt?

Blogger Elke: Wat vond jij van Onder de Paramariboom? Wat vond jij de belangrijkste thema’s? Wat vond je van de manier waarop Johan door Suriname reisde? Wat vond je van zijn familieleden, zowel de Surinaamse moeder als de Duitse vader (die niet wil accepteren dat hij Duits is)? Heb ik nog belangrijke elementen vergeten? Laat het alsjeblieft weten in de comments. Zo blijven we namelijk in gesprek over dit boek!