The Open Book

Het nieuwe jaar is begonnen, en ik heb geen idee wat het gaat brengen. Meer lezingen? Landelijk succes met dit blog? Hoewel het nog kerstvakantie is en ik kan doen alsof alles mogelijk is, is er een ding waar ik zeker van kan zijn, wat er ook moge gebeuren: het nakijken van boekverslagen. Toen ik net docent was, had ik er nog zin in om ze te lezen. Nu, jaren later, weet ik dat niets vermoeiender is dan boekverslagen te lezen – zeker als het overduidelijk is dat de leerlingen geen letter uit het boek gelezen hebben. Maar er zijn nog ergere dingen. Wil je weten wat dan? Lees door!

Het is kerstvakantie, en dat betekent dat ik, tussen het eten en de feestjes door, ook nog een hele stapel toetsen en boekverslagen moet doorploegen. Soms is dat best leuk; er zijn leerlingen die duidelijk met veel plezier hun boeken gelezen hebben, en af en toe wordt er ook nog iets interessants gezegd. Er zijn zelfs leerlingen die het internet op gegaan zijn of citaten toevoegen. Een van mijn favoriete boekverslagen was van een meisje dat zei dat ze nu doorhad dat andere mensen last hebben van dezelfde problemen als zij, en dat het haar leven soort van veranderd had. Op dat soort momenten voel ik mijn ogen vochtig worden en mijn mondhoeken omhoogtrekken in een glimlach.

Het ergste wat ik ooit gelezen heb, echter (en ik vrees nog steeds, met elk verslag dat ik onder ogen krijg, dat ik iets vergelijkbaars zal lezen), was zo choquerend dat ik waarschijnlijk nooit meer zal lachen. Een leerling had het boek Five Feet Apart gelezen, over twee tieners die verliefd worden, maar die lijden aan cystic fibrosis. Hoewel zij een vriendje had (denk ik), en dat ze dezelfde leeftijd had als deze tieners, en zelfs ook een aandoening had (iets met haar hart, maar gelukkig niets heel ernstigs), schreef zij in haar verslag dat ze ‘zich niet kon inleven in de personages, omdat zij een gekke ziekte hadden’. Juist.

Er zijn dagen dat ik me inbeeld hoe het moet zijn om tiener te zijn in deze tijd. Het verklaart waarschijnlijk waarom ze amper boeken lezen. Het gaat namelijk niet over henzelf! Het maakt niet uit dat het personages zijn met problemen, met onzekerheden, met irritante ouders (want welke tiener heeft die niet?) – als er maar één eigenschap is die niet hetzelfde is als die van hen, dan maakt het blijkbaar niet meer uit. Ik besloot hierdoor een soort gedachtenexperiment te doen, om te kijken of ik nog steeds kon denken als een tiener. Hieronder volgt een aantal boeken, willekeurig gekozen, zodat we kunnen bedenken waarom leerlingen zich niet kunnen identificeren met de personages.

Laten we beginnen met Kazuo Ishiguro’s The Remains of the Day, over een butler die zich langzaam realiseert dat zijn werkgever niet zo perfect is als hij altijd dacht. Het is een boek dat op mij heel veel indruk heeft gemaakt. Maar leerlingen zouden het vast moeilijk vinden om zich in te leven in de personages: ‘Ik leefde niet tijdens de Tweede Wereldoorlog,’ zouden ze kunnen schrijven, of: ‘Ik ben geen butler,’ of zelfs: ‘Ik heb geen rijbewijs.’ Ik snap het wel. Het volgende boek is The Dictionary of Lost Words van Pip Williams (een blog hierover volgt!), en dit zou leerlingen toch meer moeten aanspreken. Het gaat namelijk over een meisje dat erachter komt dat de eerste editie van de Oxford English Dictionary, uitgegeven in het begin van de twintigste eeuw, vooral gebruik maakt van citaten van mannen, en dat het dus een behoorlijk vrouwonvriendelijk geheel is. Het zou een mooie feministische roman kunnen zijn, toch? Maar ook hier valt behoorlijk wat op aan te merken, gok ik. Ze zouden kunnen zeggen dat ze niet feministisch zijn, of dat ze niet de hele dag op zoek zijn naar nieuwe woorden, of dat ze helemaal niets om taal geven: ‘taal is gwoon saai man’. Ok. Misschien Milan Kundera’s Onsterfelijkheid? Nou. Ze zouden kunnen zeggen dat ze niet in Parijs women, dat ze niet weten hoe ze zich iets kunnen inbeelden, of dat ze niet kunnen denken.  

Laten we een andere roman proberen, Nick van Michael Farris Smith, een soort van vervolg op F. Scott Fitzgeralds The Great Gatsby en een van de slechtste boeken die ik ooit gelezen heb. Dit is wat leerlingen zouden kunnen zeggen: ‘Ik was geen soldaat in de Eerste Wereldoorlog – wanneer was die eigenlijk?’ Of: ‘Ik ben geen fictief personage dat een nieuw leven heeft gekregen in een ander boek.’ Frankenstein, dan? Nee, want ze zouden waarschijnlijk klagen dat zij geen monster zijn, dat ze nog nooit bij de zee geweest zijn, dat ze niet van de natuur houden, of dat ze nog nooit geprobeerd hebben een wezen te creëren van dode lichamen. The Once and Future Witches van Alix E. Harrow dan? Misschien. Maar mijn leerlingen zouden boos op me kunnen worden omdat ze geen zussen hebben en niet in Amerika wonen, dat ze geen heksen zijn – of dat ze geen persoonlijkheid hebben.  

We blijven doorzoeken. The Penelopiad van Margaret Atwood misschien, dat het verhaal van de Trojaanse Oorlog vertelt vanuit het perspectief van Penelope, de vrouw van Odysseus? Ik denk niet dat dit goed zou komen: Penelope heeft bijvoorbeeld een man, en zij niet, en die vrouw kan weven. En natuurlijk hebben kinderen tegenwoordig echt niet meer zoveel geduld als zij. Misschien is Northern Lights van Philip Pullman daarom veel geschikter: de hoofdpersoon is een sterke, onafhankelijke jonge vrouw die de wereld gaat redden, en ze wordt ondertussen ook nog verliefd. Maar wacht, ik hoor ze al vertellen waarom dit een stom boek is: ‘Ik heb geen dæmon,’ of ‘Ik ben geen meisje,’ of ‘Ik ben veel te lui om de hele dag rond te lopen’ zouden vast argumenten zijn.

Is er dan iets waarmee kinderen zich tegenwoordig kunnen identificeren? Laten we even nadenken. Wat dacht je van H. G. Wells’ The First Men in the Moon? Oh nee, laat maar. Op geen enkele manier zouden ze de hoofdpersonen leuk kunnen vinden, want die zijn op de maan geweest en zij niet. En deze mannen zijn geïnteresseerd in wetenschap, en wie is dat nog tegenwoordig? (Geïnteresseerd in wetenschap, of überhaupt interesse in iets hebben, dat laat ik in het midden.) En het boek speelt zich af rond het jaar 1900, nou vráág ik je. Nou, dan misschien het laatste boek dat ik van de plank gepakt heb: We Need to Talk about Kevin van Lionel Shriver. Het gaat over een moeder die zich erbij neer moet leggen dat haar zoon een wapen heeft meegenomen naar school en daar mensen heeft vermoord. Je zou zeggen dat dit een behoorlijk relevant boek is, toch? Maar ik zie alweer hoofdschuddende leerlingen voor me, die zuchten omdat dit boek ‘geschreven is vanuit het oogpunt van een moeder, en ik heb geen kinderen.’ Ze zouden ook kunnen zeggen dat zij nooit getuige zijn geweest van een school shooting. Of als ze echt niet van deze wereld zijn, dan zouden ze beweren dat ze geen idee hebben waarom iemand een boek zou schrijven over dit onderwerp.

Kortom: het wordt moeilijker en moeilijker om kinderen te laten lezen. Elk boek, in welke taal en over welk onderwerp dan ook gaat namelijk over iets wat niet precies over hen gaat. Zelfs de clichématige tienerboeken die speciaal geschreven zijn voor hen lijken op geen enkele manier indruk te maken. En ik kan er niets aan doen. Ik kan gefrustreerd worden, mijn haar uit mijn hoofd trekken, weigeren hun boekverslagen te lezen, of ze vertellen dat lezen niet alleen over henzelf gaat, maar over universele waarden en problemen waar iedereen last van heeft. Niets zou helpen.  

Ik kan alleen maar hopen dat er uiteindelijk een personage zal zijn dat ze aan zal spreken. En dat dan hun ogen open zullen gaan, en dat ze dan van boeken zullen houden, en dat ze met anderen gaan praten over hun favoriete literaire personages. En dat ze nooit, maar dan ook nooit weer, zulke bagger zullen opschrijven als ‘ik kon me totaal niet inleven in dit personage.’

Misschien moet mijn goede voornemen dit jaar maar zijn om elke leerling een boek te laten lezen waarmee ze zich kunnen identificeren.  

Of vraag ik te veel? Welk personage sprak jou heel erg aan? Welk boek zou jij aanraden aan leerlingen? Denk je dat kinderen echt alleen maar boeken lezen met personages die op henzelf lijken? Wat denk jij? Laat het me weten in de comments! En vergeet me natuurlijk niet te volgen voor meer boekenposts!